Start Omhoog

Islam en moderniteit

Gerard Burger, 2005

Op dit moment zijn we getuige van een boeiende botsing der meningen als het over Islam gaat. Nederland lijkt zich in twee kampen te splitsen.

Aan de ene kant de degenen die Islam een wezenlijke bedreiging van onze cultuur beschouwen:
Fortuyn, Wilders, van Gogh, Ayaan Hirsi Ali, Paul Cliteur enz. De afschuwelijke moord op van Gogh en de bedreigingen aan het adres van Hirsi Ali en Wilders lijken het overduidelijke bewijzen voor hun opvattingen.

Aan de andere kant degenen die waarschuwen tegen polarisatie en demonisering van Islam:
Mensen als Mohammed Benzakour, Anja Meulenbelt en Geert Mak. Die tweedeling zien we ook onder en Arabisten. Zo ageert in Nederland Hans Jansen, deskundig Arabist en Islamoloog, tegen de "onvoltooide modernisering van de Islam". Maar het merendeel der deskundigen houdt er beduidend genuanceerder standpunten op na.

Het begon wellicht met het geruchtmakende boek van Huntington: Clash of Civilisations waarin voorspeld werd dat er een steeds heftiger confrontatie zou gaan plaatsvinden tussen de beschaving van de Islam en die van het westen. Het idee van die veronderstelde botsing was overigens afkomstig van Bernard Lewis, een beroemd maar ook omstreden islamoloog. Huntingtonís boek is waarschijnlijk door Fortuyn gelezen of hij moet er althans over gehoord hebben.

Gesloten fundamentalistisch staat tegenover open en tolerant. In tolerantie zit de ruimte om andere opvattingen toe te laten. In die zin is tolerantie een toetsteen voor modernisering en vanuit deze toetssteen ga ik kijken naar zowel Islam als westerse beschaving.

Daarbij verwerp ik een absolute opvatting over de aard of de essentie van Islam. Daardoor benader ik de kwestie anders dan veel deelnemers aan het debat. Zij gaan ervan uit Ė pro of contra -- uit dat Islam vaste kenmerken zou hebben, terwijl mijn standpunt is dat Islam een menselijke constructie is medebepaald door ideeŽn en maatschappelijke c.q. culturele factoren.

Islam is niet per definitie tolerant of intolerant. Mensen maken zelf de werkelijkheid op grond van ideeŽn die ze ontwikkelen en als reactie op ideeŽn van anderen. Mijn verhaal zal ik illustreren met voorbeelden uit de geschiedenis van Islam en de westerse beschaving.

Islam met twee gezichten

De opvatting dat Islam een ding zou zijn met vaste kenmerken kent veel varianten. Voor de duidelijkheid zetten we hier twee uiterste varianten tegenover elkaar.

Een islamafwijzende variant

Een fundamentalistisch Islamitische variant

Islam is:

Intolerant

Nooit Verlichting gekend

Verstard, niet in staat tot vernieuwing

Vrouwonvriendelijk, de vrouw is een minderwaardig wezen (huisdier)

Vreemd aan de westerse cultuur

Islam is:

Behoeder voor menselijke dwaling

Hoogste vorm van Verlichting

Niet tijdgebonden waarheid

Vrouwrespecterend in haar eigen bijzondere rol

Niet gedegenereerd zoals de westerse cultuur

Belangrijk is in te zien dat het in wezen gaat om dezelfde feiten die alleen anders geÔnterpreteerd worden. Met allerlei variaties vinden we beide standpunten terug. Er is er bijvoorbeeld een waarbij Islam gezien wordt als bij uitstek de religie van openheid en tolerantie en eentje waarbij Islam een toverplaatje wordt waarbij alles anders is dan het lijkt. De Koran wordt dan een soort raadselboek met geheime, verborgen betekenissen.

Deze opvattingen, welke kant ze ook opgaan, hebben gemeenschappelijk dat veronderstellen dat Islam een soort ding is met vaste kenmerken.

Een zaak op deze manier bekijken wordt 'essentialistisch' genoemd, een manier van kijken waar ik bezwaar tegen wil aantekenen. Gezien de geweldige variaties intussen de opvattingen lijkt mij het onwaarschijnlijk dat Islam een ding zo zijn met duidelijke vaststaande kenmerken.

Ik zie het eerder als een samenraapsel van ideeŽn gekleurd door maatschappelijke factoren,

Dus als een cognitief-culturele constructie.

Dan is Islam een vloeiend fenomeen dat verschillende gedaanten aanneemt en in elke cultuur kan gedijen. Zo wordt verklaarbaar dat Islam zowel zeer verdraagzame als zeer onverdraagzame vormen kan aannemen. We zullen nu eerst proberen te verklaren waarom deze religie aanleiding kan geven tot dergelijke onoverbrugbare verschillen in praktijken, vervolgens zullen we aan de hand van historische voorbeelden een en ander illustreren.

Als ik spreek met hedendaagse moslims dan hoor ik regelmatig opmerkingen als:

De Islam is de religie van de vrede

De Islam is de religie van de wetenschap en beschaving

De Islam is de religie van de rechten voor vrouwen

De Islam is de religie van rechtvaardigheid en mensenrechten

Je bent dan geneigd in discussie te gaan over de vraag of dit nu wel of niet "waar" is. Je kunt het ook heel anders benaderen. Blijkbaar scheppen mensen hun eigen beeld van hun religie en zijn ze daarbij van overtuigd dat het ook echt zo is. Dat lijkt mij een cruciaal gegeven voor onze dialoog met Moslims.

Dat de realiteit van het leven in Moslimlanden doorgaans op gespannen voet staat met bovengenoemde denkbeelden zal een spanningsveld opleveren tussen denkbeelden en realiteit. Dit fenomeen wordt in de psychologie beschreven als "cognitieve dissonantie". In zoín geval zijn mensen geneigd het spanningsveld

Úf irrationeel weg te werken
(bijvoorbeeld: de ware Islam is daar niet te realiseren vanwege de Joden en/of de Amerikanen)

Úf op een meer rationele manier
(b.v dit heeft meer met cultuur dan met Islam te maken en: de interpretatie van Islam werkt in die landen belemmerend).

Deze cognitieve dissonantie biedt veel mogelijkheden tot een echte dialoog, mits de frustraties en woede niet de overhand krijgen. De discussie moet ook ter goeder trouw gevoerd worden: als moslims aangeven dat voor hen "vrede" centraal staat moeten we hen op hun woord geloven en niet bij voorbaat uitgaan van verborgen agendaís en huichelarij.

De realiteit van de werkelijkheid, is trouwens minder relevant dan de realiteit van de interpretatie. Zo gauw mensen ergens in gaan geloven maken ze het tot realiteit.

~ ~ ~

Je kunt voor alle opvattingen over Islam voldoende bewijzen vinden als je de visies en praktijken van 1 miljard mensen gaat onderzoeken.

Ik beschouw dit -- eruit vissen wat je visie ondersteunt -- als verleidelijke valkuil. Voor mij is Islam, zoals gezegd, een cognitief-culturele constructie die pas werkelijk wordt als mensen op grond van hun denkbeelden gaan handelen. Een aantal geclusterde ideeŽn die binnen een bepaalde cultuur hun vorm zoeken. Dat is een wat hoogdravende manier om iets heel simpels te zeggen: "het kan alle kanten op, het kan vriezen of dooien" .

Islam wordt dan een vloeiend fenomeen dat verschillende gedaanten aanneemt in verschillende culturen. De Koran en de overleveringen van de profeet bevatten vele ambivalenties. Daar is overheen gegaan een interpretatiegeschiedenis van enkele honderden jaren waarbij vanaf ongeveer 1100 bij ongeveer 80% van de Moslims een globale consensus is ontstaan over wat leer en levenspraktijk in zouden moeten houden. Maar lang niet over alles bestond en bestaat er consensus. Grote theologische vraagstukken blijven een rol spelen bij de discussies binnen Islam. De populaire opvatting dat omstreeks 1100 de poorten van het vrije onderzoek zijn dichtgeklapt (idjihaat) is net iets te simpel.

Een van de spanningsvelden is dat Islam aanvankelijk "protestants" was vanwege het ontbreken van een centraal leergezag, maar gaandeweg steeds "katholieker" werd. Na verloop van tijd kregen de godsdienstgeleerden, de zogenaamde ulema, de theologische macht in handen. Zij kregen een monopoliepositie in het interpreteren van de leer. Zo ontstond een groot aantal vaste leerstellingen, een op grond van consensus tot stand gekomen dogmatiek. Curieus genoeg heeft dit bijna nooit geleid tot een theocratie: de politieke macht geconcentreerd in de handen van de ulema. Een niet onbelangrijk gegeven als het gaat over scheiding tussen kerk en staat.

Gaan we na waar binnen Islam de wortels liggen van verdraagzaamheid en onverdraagzaamheid dan kunnen we bijvoorbeeld aansluiten bij het onderscheid dat geleerden als Ali Dashti en Mahmoud Taha maken tussen de Mekkaanse openbaringen en de Medinese openbaringen. Islam als Januskop met twee tegengestelde gezichten. Natuurlijk is dit ook weer een grove versimpeling, maar zolang we ons dit realiseren helpt het wel om meer inzicht te krijgen in een buitengewoon complex fenomeen. Ruwweg onderscheiden we dan twee "soorten" Islam:

Mekkaans

Universalistisch

Transcendent godsbeeld

Symbolische interpretatie:
Jihad = grote inspanning

Koran= geschapen

Negatieve theologie:
God is onkenbaar

…ťnheid = samenvallen der
tegenstellingen

Ingeboren goedheid van de mens: fitra

 

Medinees

Arabo-centristisch

Antropomorf godsbeeld

Letterlijke interpretatie:
Jihad = heilige oorlog tegen ongelovigen

Koran= Godís woord

Positieve theologie:
zekerheid over God

Eťnheid = er is maar ťťn
waarheid

Mens moet met harde hand opgevoed worden om Gods bevelen te volgen

 

Beide lijnen kunnen we uitwerken in de geschiedenis van de Islam en tot op de dag van vandaag volgen. Over de onverdraagzame lijn wordt veel gesproken en gediscussieerd. De traditie van de verdraagzame lijn lijkt veel minder in de aandacht te staan. Toch is die traditie met name van belang bij het beantwoorden van de vraag in hoeverre Islam zich zou kunnen aanpassen aan de zogenaamde moderniteit. De culturele omstandigheden blijken keer op keer een rol te spelen voor de vorm (verdraagzaam of onverdraagzaam) die Islam aanneemt.

In dit kader wil ik twee vragen beantwoorden:

1. Hoe wordt tolerantie binnen Islam gefundeerd?

2. Hoe heeft zich tolerantie in de geschiedenis van Islam gemanifesteerd?

Fundering van tolerantie in Islam

Binnen Islam en dit sluit aan bij de meer Mekkaans georiŽnteerde richting zijn er drie [vier] belangrijke tolerantiebronnen:

De Ene Waarheid die door verschillende profeten aan de volkeren op de wereld is gebracht. Van met name de "volkeren" die over een heilig boek beschikten, werd verondersteld dat zij Ė ten dele -- het ware geloof hadden.

Het idee van de aangeboren goedheid, de ingeboren Moslim-aard (fitra) die bij elk pasgeboren mens aanwezig is. Een gevolg van dit concept is Als iemand in zijn leven goede daden blijft doen blijft hij of zij een Moslim.

De onkenbaarheid van Gods bedoelingen. Dit hield b.v. in dat de mens niet mag pretenderen alwetend te zijn en derhalve niet over anderen mag oordelen.

Het pact dat Mohammed sloot met onderworpen volkeren waarbij het behoud van de eigen religie gegarandeerd werd.

Ter ondersteuning van de deze opvattingen voert men een aantal beroemde Koranteksten aan zoals "Er is geen dwang in Godsdienst". Teksten die door het onverdraagzame kamp afgeschreven worden. De praktijk van het buiten werking stellen van bepaalde Koranteksten (abrogatie), is sowieso een treffende ondersteuning voor hetgeen ik probeer duidelijk te maken.

Tolerantie in de geschiedenis van Islam

De begintijd van de Islam werd mede gekenmerkt door onderlinge conflicten en burgeroorlog. Veel gelovigen beschouwden b.v de kaliefen in Damascus als slechte Moslims. De discussie ontstond in hoeverre vanuit de Islam geweld gerechtvaardigd was tegenover de machthebbers. Eťn opvatting was dat het oordeel van de ene Moslim over de andere moest worden opgeschort omdat alleen aan God het oordeel toekomt. Dit was het standpunt van de Murdjieten (de "opschorters") dat gaandeweg uitgroeide tot het meerderheidsstandpunt.

De tolerantie die overigens meestal relatief was, kwam in de praktijk naar voren in:

Het omgaan met anders gelovigen. Deze werden niet bekeerd of gedood maar onder bescherming geplaatst van de Moslims. In realiteit kwam het er meestal op neer dat zij een soort tweederangs burgers waren.

De filosofische traditie. Binnen deze traditie werd de Griekse filosofie in de Islam opgenomen en vaak op originele wijze verder uitgewerkt. Binnen deze traditie waren ook vrijdenkers en "Verlichte"rationalisten aanwezig. De beroemdste daarvan zijn Mohammed Al-Razi en Ibn Warandi, de Islamitische Voltaire.

De Soefiís, mystieke denkers die vanuit het begrip "liefde" alle tegenstellingen probeerden te verenigen. Gestart vanuit een elite die vaak goed bekend was met de filosofische traditie, werd de beweging later in allerlei zogenaamde "ordes" geÔnstitutionaliseerd. Daarna ontstond er ook een soort volkssoefisme waarin ook allerlei pre-Islamitische elementen een plek vonden.

In sommige perioden een min of meer pluralistische, multi-levensbeschouwelijke samenleving (De Spaanse moslimrijken, het Mogol-rijk, het Ottomaanse rijk). Daarbij gaat het om rijken die afwisselend verdraagzaam en onverdraagzaam waren.

In elk geval bewijzen deze voorbeelden dat Islam niet per se onverenigbaar is met tolerantie en pluralisme. Het probleem is daarbij wel dat vanaf ongeveer het jaar 1000 de Islamitische landen steeds verder in de greep kwamen van verstarring en obscurantisme. Dit proces leidde ertoe dat binnen de Soenitische Islam de uitgekristalliseerde opvattingen van de grote rechtsscholen steeds meer werden beschouwd als niet ter discussie staande eeuwig geldende opvattingen.

Pas in de 19e eeuw kwam daar verandering in met de eerste pogingen de Islam te moderniseren. Zo verviel b.v. in de sharia de regelgeving over slavernij. Veel weldenkende moslims achtten deze praktijken niet meer in overstemming met de Islam.

Het westen: tolerantie als modern idee

In 1492 veroverden de christenen de laatste resten Islamitisch Spanje. Duizenden boeken werden door de Inquisitie verbrand, Joden en Moslims werden verdreven of onder dwang bekeerd. Het christendom accepteerde aanvankelijk geen religieuze minderheden. De religie van de Germaanse volkeren is dan ook geheel verdwenen.

Vanaf de 14e eeuw is er een duidelijke groei van de tolerantie te bespeuren, vreemd genoeg mede onder invloed van de Islamitische cultuur die via Spanje en ItaliŽ Europa infecteerde.

De bronnen voor de westerse tolerantie zijn als volgt samen te vatten:

De Grieks-Romeinse traditie
(Aristoteles, stoÔcijnen, epicuristen, sceptici)

Elementen uit het christendom die steeds meer geaccentueerd werden
(medemenselijkheid, liefde, verdraagzaamheid)

Denkbeelden van de Renaissance en Verlichting

Die tolerantie had na 1492 nog een lange weg te gaan. Als we b.v. Erasmus, de zogenaamde "humanist" vergelijken met de Turkse denker Yunus Emre dan blijkt er een wereld van verschil in tolerantie-opvattingen.

Zo vindt Erasmus dat het bij tolerantie vooral gaat om verdraagzaamheid binnen de eigen groep de Christenen, terwijl Emre de gehele mensheid op het oog heeft. Zo schreef Erasmus :

" Wanneer het een noodlottige ziekte is van de menselijke geest dat hij het absoluut niet zonder oorlogen kan uithouden, waarom wordt deze ramp dan niet over de Turken uitgestort? Ofschoon het beter zou zijn ook hen door onderricht, weldaden en een schuldeloos leven tot aanvaarding van de christelijke godsdienst te verlokken, dan hen gewapenderhand aan te vallen. Maar toch, als de oorlog met hen, zoals we zeiden, absoluut niet te vermijden is, zou dat zeker een minder groot onheil zijn dan dat christenen zo misdadig op elkaar worden aangehitst en met elkaar in botsing komen. Als wederzijdse liefde hen niet verbindt, zal tenminste zo goed en zo kwaad als het gaat de gemeenschappelijke vijand hen verenigen en zal er toch een zekere mate van saamhorigheid zijn, ook al ontbreekt de ware eensgezindheid."

En, schrijvend over Frankrijk:

"Nergens worden de wetten zo in acht genomen, nergens is de godsdienst zo gaaf en bovendien niet bedorven door de omgang met Joden, zoals in ItaliŽ, en niet verpest door de nabijheid van Turken en Moren , zoals Spanje en Hongarije."

Yunus Emre stelt daarentegen:

"Wij beschouwen geen religie als anders dan de onze
Liefde wordt geboren als alle geloven zich verenigen"

"Wie niet alle volkeren op de aarde als ťťn geheel kan zien
Is een ongelovige ook al heeft hij de reputatie van heiligheid"

-

"Mijn enige vijand is de Haat
Ik draag niemand een kwaad hart toe
Zelfs vreemdelingen zijn mijn vrienden
De hele wereld is voor mij ťťn."

-

"Als je niet in de mens God kan zien
Dan is al je leren waardeloos geweest"

-

"De mens die het wonder van de ware liefde voelt
Verlaat elke religie en natie"

-

"Ik ben niet op aarde om te vechten
Liefde is de missie van mijn leven"

De ongeveer 200 jaar vůůr Erasmus levende Yunus Emre lijkt hier moderner, meer Erasmiaans dan Erasmus zelf.

En zelfs John Locke in zijn befaamde "brief over tolerantie"gaat nog lang niet zover als Emre. Ook hij lijkt vooral voor zijn eigen groep, de protestanten, de tolerantie te bepleiten.

Katholieken zijn immers verantwoording schuldig aan een vreemde macht en dus niet te vertrouwen en ongelovigen zijn helemaal gevaarlijk:

"Zij die het bestaan van een goddelijke macht ontkennen , mogen op geen enkele manier getolereerd worden."

Pas bij Voltaire vinden we een tolerantie-opvatting die vergelijkbaar is met die van Yunus Emre:

"We zouden elk mens als onze broeder moeten zien. Wat? De Turk, mijn broeder? De Jood en de Siamees ook nog? Ja zeker, want zijn wij allen niet de kinderen van dezelfde vader en schepselen van dezelfde God?"

(Traitť sur la tolerance, 1763)

Paradoxaal genoeg zijn velen geneigd het westen te zien als de bakermat van de tolerantie en het oosten met name de Islam als de bron van onverdraagzaamheid en dwingelandij.

Uit naam van onze westerse verdraagzaamheid wordt van Moslims geŽist dat zich zo snel mogelijk aanpassen aan onze superieure normen en waarden: Als het niet goedschiks gaat, dan maar kwaadschiks. Dus eisen we dat Imams vrouwen een hand geven en dat meisjes hun hoofddoeken afwerpen. Want die zouden onze cultuur bedreigen.

Nu blijkt uit de geschiedenis van de Islam dat deze religie (zoals trouwens elke religie) in staat is de kleur aan te nemen van de vigerende cultuur en maatschappij. Zelfs zo erg dat "barbaarse" gewoonten uit de pre-islamitische periode zoals b.v.besnijdenis snel werden ingevoegd in de Islam, hoewel er in de Koran geen enkele grond voor te vinden is.

Culturele en etnische elementen die op zich niets te maken hebben met Islam worden nu door velen, zowel Moslims als niet-moslims, gezien als essentiŽle kenmerken van deze religie.

Het is niet voorspelbaar hoe precies islam zich verder zal ontwikkelen. Het lijkt echter waarschijnlijk dat islam in het westen steeds meer gekleurd zal gaan worden door de westerse cultuur. Dat kan soms door terug te grijpen op bepaalde elementen binnen de eigen traditie.

Islam heden ten dage

De moslims zijn onderling sterk verdeeld. Op dit moment zijn er tenminste vier belangrijke stromingen te onderscheiden:

twee stromingen die een voortzetting zijn van de Mekkaanse traditie en

twee stromingen die hun inspiratie vinden in de Medinese traditie. Ik zal ze nu alle vier kort bespreken.

Hedendaagse stromingen vanuit de Mekkaanse traditie

1. de spirituele stroming
Deze stroming baseert zich vooral op de Koran en minder op de traditie. Tijdgebonden elementen in de Koran worden buiten werking gesteld. Men interpreteert de boodschap van de profeet universalistisch spiritueel. Nogal wat feministen maken deel uit van deze stroming. Zij gaan ervan uit dat de profeet volstrekte gelijkheid tussen man en vrouw nastreefde, hoe deze bedoeling ook in teksten vorm heeft gekregen.

2. De mystieke stroming
Deze stroming mag zich verheugen in een grote populariteit vooral onder westerse bekeerlingen. Teksten worden symbolisch geduid. Zo wordt de verplichting tot bedevaart naar Mekka niet letterlijk genomen, maar als een oproep om een ommegang rond het eigen hart te maken. In zekere zin is hier sprake van het herleven van het soefisme, vaak zonder het keurslijf van een gereglementeerde orde.

Hedendaagse stromingen vanuit de Medinese traditie

1. De fundamentalistische stroming
Deze stroming volgt de Islam na zoals die op basis van consensus gegroeid is vanuit de traditie. Naast de Koran is ook de Hadith (overleveringen van de profeet) van groot belang. Andere geloven worden als minderwaardig beschouwd.
Men wijst in deze stroming het vrije onafhankelijke onderzoek af: de geloofswaarheden zoals die door de religieuze geleerden zijn vastgesteld, worden zonder meer geaccepteerd. Godsdienstgeleerden, de zgn. ulema, hebben het in deze stroming het voor het zeggen. Zij mogen de leer en de daarvan afgeleide regels, binnen tamelijk strak omschreven kaders, van uitleg voorzien. Teksten worden letterlijk geÔnterpreteerd, hetgeen bijvoorbeeld leidt tot een groot verschil wat betreft de rol die aan man en vrouw toebedeeld wordt. Agressie ten opzichte van anders-gelovigen wordt afgewezen ("Alleen Allah komt het oordeel toe").

2. De agressieve stroming
Deze stroming bepleit de daadwerkelijke oorlog tegen de ongelovigen. Een groot inspirator daarvan is de Egyptenaar Qutb, de grondlegger van de "Moslimbroederschap".
Aanhangers van deze stroming vinden dat de teksten die oproepen tot verdraagzaamheid en zachtmoedigheid buiten werking gesteld moeten worden ("abrogeren") en voorzien de overige teksten van een agressieve interpretatie. Sommige willen terug naar de begintijd van de Islam (Salafisten) omdat toen de Islam in de meest zuivere vorm aanwezig geweest zou zijn. Een romantisch van realiteit gespeend denkbeeld.
Het is een hele kleine maar toch beeldbepalende stroming, mede dank zij de inspanningen van Al Qaida en Osama Bin Laden.

Deze stromingen kunnen elkaar overlappen en om het nog ingewikkelder te maken spelen ook nog het land van afkomst inclusief de tegenstellingen daarbinnen, een grote rol. Zo bestaan er in Nederland alleen al vanuit de Turkse Islam minstens drie grote stromingen.

De Nederlandse Islam maakt een verdeelde indruk. Maar mensen kunnen zich sterker met elkaar verbonden gaan voelen naar mate de druk van buitenaf groter wordt.

Daardoor is het niet uitgesloten dat de agressieve stroming de komende jaren in Nederland meer aanhang zal krijgen. Naarmate de anti-islam sfeer groeit, wordt dat risico groter. Als wij alle Moslims als terroristen gaan beschouwen, maken we het voor een aantal wel erg aantrekkelijk om zich daarbij aan te sluiten.

Onze inspanningen zouden eerder op dialoog en begrip gericht moeten worden. Naar mijn overtuiging ligt er dan een kans op verrijking van onze cultuur. Als Moslims onze cultuur materialistisch en hedonistisch noemen, is dat dan complete onzin? Als zij ons wijzen op tegenstrijdigheden in ons denken (we leven in een vrij en tolerant land, maar een hoofddoek dragen kan absoluut niet), moeten we dan geÔrriteerd reageren?

Van beide partijen mag verwacht worden dat ze de discussie meer inhoudelijk gaan voeren. De toon en de vorm staan te zeer centraal. Dat is een erg luie vorm van discussie. Constateren dat de "toon niet bevalt"en je vervolgens ontslagen achten om in te gaan op de inhoud, lijkt soms wel een methode om het echte gesprek uit de weg te gaan. Voorbeelden te over: of het nu gaat over de film "Submission" of over het incident waarbij een Imam geen hand wenste te geven. Inhoudelijke discussie vraagt overigens wel van (veel) Moslims meer verdieping in hun eigen religie en minder lange tenen als bepaalde vragen gesteld worden.


Literatuur

Azm, S., Al De tragedie van de duivel, op weg naar een liberale Islam, Amsterdam, 2004.

Dashti, A. Twenty-three years, A study of the prophetic career of Mohammed, London, 1985.

Emre, Y. Selected poems,Ankara, 1990.

Ernst, C.W. Following Mohammed. Rethinking islam in the contemporary world, North Carolina, 2003.

Erasmus, D. Vredeís weeklacht Baarn , 1989.

Friedmann,Y. Tolerance and coercion in Islam. Interfaith relations in the Muslim tradition, Cambridge, 2004.

Huntington, S. Botsende beschavingen (7e dr.) Amsterdam 2003

Ibn Tufayl Hayy ibn Yaqzan; a philosophical tale, Los Angeles, 2003

Knysh, A. Islamic mysticism, a short history, Leiden, 2000.

Locke, J. Brief over tolerantie, Budel, 2004

Malik I.H. Islam and modernity. Muslims in Europe and the United States, London, 2003.

Meddeb,A. The malady of Islam, New York, 2003.

Mernissi, F. e.a. Religie en moderniteit, Breda, 2004

Qutb, S. Mijlpalen, fasen van het islamitisch bewustzijn, Amsterdam, 2005

Ramadan, T. Western Muslims and the future of Islam, Oxford, 2004.

Roberson,B.A. Shaping the current Islamic reformation, London, 2003.

SaÔd, I. OriŽntalisten, Amsterdam, 2005.

Schimmel,A. As through a veil. Mystical dimensions in Islam, New York, 1982.

Soroush, A. Treatise on tolerance Praemium Erasmianum Foundation, Breda, 2004

Stroumsa, S. Freethinkers of medieval Islam, Leiden, 1999.

Voltaire Traitť sur la tolerance ,Oxford, 2000

Warraq, Ibn Why I am not a muslim, New York, 1995.

[Zie ook:
Gieles, Frans, Islam, spiritualiteit, vrijheid en engagement; voorpublicatie uit 'Spiritualiteit, vrijheid en engagement', door Bert Stoop en Titus  Rivas, 2005]

Start Omhoog